Mare Nummer 30     26 mei 2011

30
Stilleven met wild (1602)
FOTO: Schilderij Juan Sánchez Cotán
Stel, je bent een koe
Filosofie moet zich niet langer bezighouden met Aristoteles

Deze planeet raakt op. Mensen lijden, de bevolkingsgroei is explosief, dieren worden mishandeld op grote schaal. Maar de pas gepromoveerde filosoof Floris van den Berg geeft nog niet op. Hoewel:‘Dit proefschrift is een grafsteen.’

DOOR THOMAS BLONDEAU Nederland is een ‘eilandje vol loterijwinnaars’ maar ook een ‘bananenrepubliek vol boeven’. Filosoof Floris van den Berg (1973) is niet van de grote omhaal, de smeerstroperij en zeker niet van het jargon. Zijn vakgenoten mogen dan met mondjesmaat toegang vinden tot het grote publiek, de kans is groot dat u zijn werk al kent.

Misschien reed u in 2009 op de A4 en zag u een grote reclamezuil met daarop de boodschap: ‘Er is waarschijnlijk geen god. Durf zelf te denken en geniet van dit leven!’ Van den Berg was daar de initiatiefnemer van. Zijn atheïstische agenda bracht hem ook in het tv-programma Bimbo’s en Boerka’s waar hij in gesprek trad over godsdienst met de Meiden van Halal. De vurige discussie die toen ontstond werd zowat een miljoen keer bekeken op verschillende websites. ‘Religie is net als porno. Het is iets voor volwassenen’, zo vatte Van den Berg zijn betoog tegen religieus onderwijs samen.

Onlangs promoveerde hij bij rechtsfilosoof Paul Cliteur op zijn proefschrift Harming Others, Universal subjectivism and the Expanding Moral Circle. Godsdienstkritiek komt hier slechts zijdelings aan bod daar waar het als onderdrukkende mechanisme mensen doet afzien. Van den Berg ontwikkelde een methode waarbij het verminderen van lijden het doel is. Niet alleen bij de medemens maar ook bijvoorbeeld bij dieren en toekomstige generaties. Simpel samengevat: Zou jij graag een onderdrukte vrouw zijn in Saoedi-Arabië? Of een koe, gemangeld door de bio-industrie? Of iemand in de toekomst die het moet stellen met een overbevolkte, kaalgeslagen planeet? Allicht niet. Daarom hebben we de morele verplichting het lot van die wezens te verbeteren.


Klinkt onaardig tegen een atheïst, maar mag ik uw proefschrift samenvatten als: ‘Wat gij niet wilt dat u geschiedt, doe dat ook een ander niet?’

‘Dat mag, dat kan. Alleen het probleem is dat die religieuze regel alleen maar bedoeld is voor een man die in dezelfde God gelooft. Dat gold niet voor homo’s, vrouwen, andere dieren, afvalligen.’


Een filosoof vergeleek ooit de impact van een filosofisch boek met het gooien van een rozenblaadje in een canyon.

‘Ben ik het niet mee eens. Kijk naar het boek Animal Liberation van Peter Singer uit 1975. Dat was het hele begin van de dierenwelzijnsorganisaties. Zonder dat boek was er nu geen Partij voor de Dieren geweest. Le Deuxième Sexe van Simone de Beauvoir is toch duidelijk van invloed geweest op de emancipatiebeweging. On Liberty van John Stuart Mill is de grondslag van onze liberale democratie en de vrijheid van expressie. Maar de vergelijking geldt wel voor vijfennegentig procent van alle boeken.’


Uw boek beoogt het lijden te verminderen. Dat wil ontwikkelingshulp ook maar de effectiviteit daarvan staat zwaar ter discussie. Het communisme beoogde ook een minder pijnlijk leven en beging gruwelijke fouten.

‘Ik ben geen ontwikkelingseconoom, maar ik ben niet onder de indruk van de kritiek op ontwikkelingshulp. Je moet het wel altijd kritisch blijven evalueren. De communisten wilden een ideaal van geluk opleggen aan iedereen ten koste van het individu. Dat leidde tot massaal ongeluk. Mijn theorie gaat ervan uit dat je altijd individueel leed als uitgangspunt moet nemen. Ik vind het niet moreel om één ongelukkige weg te strepen tegen heel veel gelukkigen.

‘Het gaat mij niet in eerste instantie om te streven naar geluk maar naar het verminderen van leed. Als je daar actief naar streeft, en je afvraagt waar het meeste leed zit, dan kan ik alleen besluiten dat in Nederland het meeste leed zit in de intensieve veehouderij. De andere emancipatieprocessen zijn redelijk op gang gekomen. Tweede groep is de toekomstige generaties die zullen lijden door de manier waarop wij onze gang gaan.’


Waarom zouden we streven naar een betere wereld?

‘Wij leven hier in Nederland bijzonder geprivilegieerd. We zijn een eilandje van loterijwinnaars. Er is nauwelijks menselijk leed – met uitzondering misschien van asielzoekers. Het is puur toeval dat we hier geboren zijn. Zou jij willen wonen in een land of een wereld waar het slechter gaat? Nee. Dus waarom zou je dan niet een deel van je tijd, geld en kracht inzetten om een ander dat ook te gunnen? Dat moet zelfs. Wij verpesten de wereld voor de mensen na ons. Dat merken wij niet omdat iedereen het doet. Maar dat maakt ons wel tot een bananenrepubliek vol boeven die roven van de toekomstige generaties.’


Er zijn mensen die nog steeds houden van hun partner die hun elke dag tot moes slaat. In hen kan ik mij niet verplaatsen. Laat staan in een koe.

‘Wat wil je liever zijn? Een koe in de wei of in een intensieve veehouderij?’


Dat weet ik niet. Ik ben geen koe.

‘Als filosoof ga ik te rade bij de biologie. Daar heerst nu consensus dat dieren pijn kunnen hebben. Hoe, dat verschilt per diersoort. Je kunt een schaal maken van organismen die kunnen lijden. Met aan de ene kant planten, kwallen en aan de andere kant zoogdieren, primaten en mensen. Dat we pijn anders ervaren, betekent niet dat er geen is. Als ik kan kiezen tussen een koe zijn die veel lijdt of minder, dan kies ik liever voor minder. Kijk, als andere dieren evenals wij hersenen hebben en een centraal zenuwstelsel, dan heb je niet veel inlevingsvermogen nodig om vast te stellen dat ze bepaalde sensaties voelen. Ja, hoe het dan precies voelt, maakt voor mij dan niet zo veel uit.’


Kan het niet zo zijn dat de toestand van de wereld zo zal verslechteren, dat het op een gegeven moment wel zal moeten verbeteren?

‘Nee… (wijst naar de grijze kaft van zijn proefschrift) dit is een grafsteen. We hebben net een afschuwelijke eeuw achter de rug ten koste van heel veel mensenlevens. Wij hebben dan net een beetje welvaart. Maar die is dan weer zo vernietigend voor de rest van de wereld. We zagen aan de tak waarop we zitten. De eenentwintigste eeuw wordt ellendig. Kijk alleen maar de explosieve wereldbevolkingsgroei. Dat zo’n paus dan anticonceptie tegenhoudt; dat maakt hem gewoon tot een misdadiger.’


U bent als filosoof gepromoveerd aan de Leidse rechtenfaculteit en werkt nu als filosofiedocent bij de studie milieuwetenschappen van de Universiteit Utrecht. Hoe verhoudt u zich met de rest van filosofisch Nederland?

‘Moeizaam. Wat is het belangrijkste probleem nu? De door mensen veroorzaakte milieucrisis. Om je dan te gaan bezighouden met Aristoteles en Heidegger is totaal irrelevant.’

Zie ook:De gevaarlijkste man ter wereld

Deel op Facebook

Tweet
Deel op Facebook