Mare Nummer 19     17 februari 2011

19
Van links naar rechts: de natuurkundigen Albert Einstein, Paul Ehrenfest, Paul Langevin, Kamerlingh Onnes en Pierre Weiss.
FOTO:
Het trieste lot van een vaardige netwerker
Biografie over een wetenschapper tussen de reuzen

Natuurkundige Paul Ehrenfest (1880-1933) deed geen grote ontdekkingen, maar was een goede docent en vaardige netwerker, die op die manier de fysica naar een hoger plan trok. Iedereen zag dat, behalve hijzelf. Deze week promoveert Marijn Hollestelle op zijn biografie.

DOOR BART BRAUN Augustus 2005:

Een Utrechtse student vindt een origineel manuscript van Einstein in de boeken van Paul Ehrenfest, bewaard in het Oortgebouw. Het is wereldnieuws, en Frans Saris, decaan van de Leidse bètafaculteit, pleit ervoor een promovendus op dat archief te zetten; wie weet wat voor moois er nog meer te vinden is.

‘Het is typerend dat het toch weer eigenlijk om Einstein ging’ zegt die promovendus achteraf. Zijn naam is Marijn Hollestelle, en de promotie is vandaag. ‘Ik hoop dat ik met mijn proefschrift heb laten zien dat Ehrenfest zelf toch heel belangrijk was voor de Nederlandse fysica.’


November 1911:

De Leidse professor Hendrik Lorentz, op dat moment wellicht de meest gerespecteerde natuurkundige ter wereld, kondigt aan dat hij zal vertrekken. De beoogde opvolger, Albert Einstein, kiest uiteindelijk toch voor de Universiteit van Zürich. In plaats daarvan wordt het de Oostenrijker Paul Ehrenfest.


Oktober 1912:

Ehrenfest komt aan in Leiden. Vrijwel onmiddellijk begint hij met de aanleg van een leeskamer, waar studenten de nieuwste ontwikkelingen in hun vakgebied kunnen bijhouden. Ook zet hij colloquia op, waar studenten en professoren samen komen en discussiëren over wetenschap. Deze colloquia bestaan nog steeds, en dragen nu Ehrenfests naam. Leiden ontwikkeld zich tot een knooppunt van de internationale natuurkunde, en Ehrenfest ontwikkeld goede banden met vrijwel alle grote natuurkundigen van zijn tijd. Einstein en Bohr worden huisvrienden, maar ook Pauli, Planck, Oppenheimer en Fermi komen langs in Leiden. Ehrenfest vermogen om kritische vragen en heldere uitleggen te formuleren, maken de bijeenkomsten zeer succesvol. ‘Hij wist mensen als Bohr en Einstein aan te zetten tot grote bijdragen aan de natuurkunde’, aldus Hollestelle.


September 1906:

Ludwig Boltzmann, Ehrenfests promotor aan de Universiteit van Wenen, hangt zichzelf op. Ehrenfest schrijft een In Memoriam waaruit nauwelijks blijkt hoe verbonden de twee wetenschappers waren. Vervolgens richt hij zich op overzichtsartikelen over Boltzmanns werk. Hollestelle: ‘Het waren niet zozeer baanbrekende, maar wel verhelderende artikelen. Voor 1911 wist eigenlijk niemand wat Boltzmann nou bedoelde. Al diens losse publicaties op een rijtje zetten was echt een titanenwerk.’ Dit overzichtswerk is een van de redenen dat Lorentz Ehrenfest zo hoog heeft zitten als opvolger.

Weetje: als iemand in je naaste omgeving zelfmoord heeft gepleegd, vergroot dat de kans dat jij dat ook zal doen met een factor zestien.


April 1923:

Ehrenfest richt, samen met een aantal studenten, studievereniging De Leidsche Flesch op.


Midden jaren twintig:

‘In deze periode begon de fysica te veranderen’, aldus Hollestelle. ‘Daarvoor was het vak altijd gericht op het intuïtieve en voorstelbare.’ De opkomende quantummechanica is echter geen van beide. ‘Een nieuwe generatie natuurkundigen produceert allemaal artikelen zonder kop of staart; een soort rijstebrij van wiskunde. Ehrenfest vroeg dan wat we ons daarbij moeten voorstellen; met de ideeën kunnen hij en zijn generatiegenoten niet goed uit de voeten. Hij was tien uur per dag bezig om de nieuwe artikelen te doorgronden, en dat lukt hem niet. Hij blijft steken, eigenlijk.’


Juli 1924:

Ehrenfests promovendus Jan Tinbergen legt zich onder begeleiding en aanmoediging van Ehrenfest, steeds meer toe op de ‘mathematische ekonomie’. Hij zal daar in 1969 een Nobelprijs voor krijgen. Ook andere promovendi van Ehrenfest zijn zeer succesvol, en velen schoppen het tot hoogleraar.


Februari 1928:

Lorentz sterft. Ehrenfest was altijd onzeker over zijn vermogen om de nobelprijswinnaar op te volgen, maar ontving van Lorentz veel steun. Die valt nu weg.

Het feit dat hij zelf geen grote ontdekkingen heeft gedaan, knaagt aan de Oostenrijker. Wel levert hij belangrijke bijdragen die helpen om de quantummechanica te ontwikkelen. Hollestelle: ‘Als je iets ontdekt, gaat de eer naar jou, maar alles dat daar onder zit, dat wetenschap een collectieve onderneming is, is vaak minder zichtbaar.’


2008-2009:

Marijn Hollestelle zit dagen achter elkaar in een donkere kamer van een bibliotheek, en leest het Ehrenfest-archief na vanaf microfiche. ‘Als je dan weet hoe het met die man is afgelopen, is het wel confronterend. Hij had het hart op de tong, en er komt goed naar voren hoe depressief hij was. Als je maandenlang zijn brieven leest, wordt je zelf een beetje tureluurs; je gaat die man wel kennen op een gegeven moment.’


April 1933:

Adolf Hitler voert de Gesetz zu Wiederherstellung der Berufsbeamtentums in: meer dan duizend Joodse wetenschappers in Duitsland komen op straat te staan. Ehrenfest zet zijn netwerk in om de natuurkundigen onder hen aan werk in andere landen te helpen.


Augustus 1933:

Einstein maakt zich ernstig zorgen over de geestelijke gesteldheid van zijn vriend Ehrenfest. Hij verzoekt de Universiteit Leiden om diens werkdruk te verlagen.


25 september 1933:

Ehrenfest zoekt zijn geestelijk gehandicapte zoontje Vassily op in een kliniek in Amsterdam. In de wachtkamer zijn de twee even alleen. Ehrenfest haalt een pistool uit zijn zak, en schiet eerst zijn zoon neer, en daarna zichzelf.



Marijn Hollestelle, Paul Ehrenfest – worstelingen met de moderne wetenschap, 1912-1933 Leiden University Press, € 51,-

Deel op Facebook

Tweet
Deel op Facebook