Mare Nummer 17     03 februari 2011

17
Paul Scheffer
FOTO: ANP
‘Als dit wetenschap is, stap ik eruit’
Leids hoogleraar vindt proefschrift essayist Paul Scheffer ‘essayistiek’

Paul Scheffer verdedigde zijn proefschrift aan de Universiteit van Tilburg. De Leidse historicus Leo Lucassen vond dat Scheffer niet kon promoveren op essayistiek en stapte uit de commissie.

DOOR THOMAS BLONDEAU Mocht essayist Paul Scheffer nu wel of niet promoveren op een Engelstalige bewerking Land van van aankomst, zijn spraakmakende boek over immigratieproblematiek? Niet als het de Leidse professor Leo Lucassen lag. De hoogleraar sociale geschiedenis stapte uit de promotiecommissie.

Lucassen: ‘Kijk, de Universiteit van Tilburg heeft een lijstje met criteria waaraan een proefschrift moet beantwoorden. Het manuscript dat ik heb gelezen beantwoordt op vrijwel geen enkel punt daaraan. Mijn eindconclusie kon dan ook niet anders dan afwijzend luiden.

‘Er volgde een vergadering waarin het negatieve advies werd besproken. Ook Han Entzinger (hoogleraar migratie- en integratiestudies aan de Erasmusuniversiteit, red.) deelde mijn inhoudelijke bezwaren. Maar hij heeft niet tegengestemd. Had hij dat wel gedaan, dat was het niet doorgegaan. Toch opvallend dat de best ingevoerde migratiehistorici van de commissie, Entzinger en ik, beide zeggen: “Dit kan niet”.’

Toch stemde Entzinger niet tegen. Wel suggereerde hij vrijdag in NRC Handelsblad dat een eredoctoraat meer op zijn plaats was geweest. Is dat zo? Lucassen: ‘Wat mij betreft niet, maar daar ga ik niet over. Dat is aan een erepromotor.’

Maar de Leidse hoogleraar stemde niet alleen tegen. Hij stapte zelfs op. Waarom? ‘Als een proefschrift wordt gepubliceerd, dan sta je daarin als promotiecommissie. En dan is het niet duidelijk of je al dan niet hebt tegengestemd. Dat wou ik niet. Ik heb toen gezegd: “Als jullie het wel wetenschap vinden, dan ik stap eruit.” Voor de Engelse vertaling heeft hij voetnoten toegevoegd, maar dan maakt het nog niet wetenschappelijk. Het is essayistiek. Er zit geen duidelijke vraagstelling in, geen conclusie. Er staan nauwelijks feiten in. Wel meningen. Maar mijn of uw mening is net zo interessant. En de precieze kritiek staat in een rapport dat geheim is.’

Lucassen laat niet na de vlotte pen van Scheffer te roemen maar in een bespreking in Tijdschrift voor Geschiedenis, van Land van aankomst, het boek waarop het proefschrift gebaseerd is, noemt de hoogleraar het essay ondermeer ‘een boekenkast met tal van opzichtig lege plekken’. Verder vindt hij Scheffers analyse te zwartgallig. Naar aanleiding van diens oproep tot meer aandacht voor vaderlandse geschiedenis, schrijft hij: ‘[..] laten we de vaderlandse geschiedenis vooral stimuleren, maar dan wel met oog voor de dynamiek, multiculturaliteit (of je die nu leuk vindt of niet), mondiale contacten, migratieprocessen, religieuze en politieke conflicten. Een dergelijke benadering van de geschiedenis leert dat wat als typisch Nederlands wordt beschouwd, voortdurend aan verandering onderhevig is. Dat betekent niet dat we ons overgeven aan een laf relativisme, noch dat er geen constanten in de Nederlandse geschiedenis zouden zijn, maar dat historici zich niet moeten laten lenen voor populistische identiteitspolitiek.’

Scheffer relativeert Lucassens vertrek uit de promotiecommissie. ‘Ik vind het jammer, maar dat gebeurt wel vaker. Er zaten zes bekende hoogleraren in die commissie en dan is er nog mijn promotor. Lucassen was als enige tegen. Ik was graag met hem het debat aangegaan tijdens de openbare verdediging. Dat heb ik bij eerdere gelegenheden ook met plezier gedaan. Misschien kunnen we dat nog een keer doen in Leiden.’

Dat het proefschrift niet meer dan een vertaling is zoals Lucassen beweert, spreekt Scheffer tegen: ‘Het is een bewerking. Ik heb voor de Engelse editie alles bijeen zo’n vijftig nieuwe pagina’s geschreven, waarin ik ook eerdere kritiek heb verwerkt. Verder zijn er tal van passages geschrapt. Ik heb desgevraagd mondeling in de commissie gereageerd op de bezwaren, maar Lucassen wilde er toen niet op ingaan. En ik heb een voorwoord geschreven waarin ik mijn aanpak heb verantwoord.’ Voor een inhoudelijke reactie op Lucassens bezwaar van onwetenschappelijkheid verwijst Scheffer naar dat voorwoord. ‘Het lijkt me niet goed om daar met een paar losse opmerkingen iets op terug te zeggen.’

Doctor Scheffer zegt niet wakker te liggen van de kwestie. ‘Wetenschap bestaat nu juist bij gratie van pluralisme, onderzoek en controverse.’

Deel op Facebook

Tweet
Deel op Facebook